e freskijenn skosat an hañv

freskijenn-skosat
An doare ma vez kinniget oberennoù kizellerezh e kêr Dundee zo bet ouzh va degas da soñjal c’hoazh er stuzegezh pobl hag er sevenadur.
Hag e c’haller komz eus sevenadur gant ar mirdioù ? Ha n’ int ket nemet ul lec’h da ginnig ar stuzegezh ren evel skouer ha talvoud nemetañ a-dreuz d’ he c’henderc’hadoù ?

Ur vaouez a laboure en ur mirdi en Naoned a lavare din e oa savet hiviziken an diskouezadegoù, hag aozet ar mirdioù, en un doare na roe kel ebet eus ar pezh a oa an arz, nag eus istor an arz. Aozet e oant e doare da zedennañ an dud d’ o lorbañ, d’o lakaat da vezañ laouen gant ar pezh a welent.

Ur stenwezer ‘m boa prenet pa ‘m eus kroget gant ul labour gopret, hag aet on e pladennaoueg Sarcelles, ma oa en amzer-se un dinaz komunour, gant ar soñj amprestañ pladennoù evit o lerc’hwezañ. Er pladennaoueg e oa ur gerzoniourez. Goulennet he deus ouzhin petra a selaouen. Selaou a raen er skingomz Salut les copains eleze kanaouennoù yéyé, un nebeut jazz hag un nebeut kanaouennoù gall.
Ar sonerezh klasel na anavezen nemet dre ar pezh a oa arveret gant an daranverezh.
Kregiñ a reas ar vaouez gant kinnig din sonerezhioù a anavezen un tamm anezho dre al luganoù daranverezh d’o adlec’hiañ en oberennoù ma oant bet kemeret. Kinniget he deus ivez pennadoù gitar klasel din da welout ne oa ket arveret ar benveg er sonerezh rock nemetken. Va lakaet he deus e darempred gant tud a aoze abadennoù da selaou sonerezh e ti ar yaouankiz.
Aze ‘m eus selaouet pladennoù oberennoù diazez na anavezen ket, Bach, Beethoven, Richard Strauss. An displegadennoù a oa eeun : emdroet e oa ar sonerezh eus ur sonerezh o tont eus an neñv a veuze an den, d’ur sonerezh a zouge an den d’an neñv hag erfin d’ ur sonerezh a oa a-live gant an den.
Da heul bezañ selaouet ur bladenn gant Bach e oa bet goulennet diganimp e petra hon boa soñjet. Evidon ne oa ket ar sonerezh un dra kefredel pe kalvezel. Respontet ‘m boa e oa bet evidon ar sonerezh selaouet ur valeadenn en ur wenodenn e-touez gwez bras da serr-noz. Kement-se ‘m boa buhezet evit gwir, dre ma oan deuet a-benn da lezel ar sonerezh da ren. Goapaet e oan bet gant darn eus ar selaouerion.
Farsus eo peogwir em eus bet tro da selaou sonerezh acousmatique kalz diwezhatoc’h. Savet gant sonenrollerioù ar sonerezh-se a ampare gweledvaoù stenek hag un drugar e oa. Ar sal sinema kozh a yae en un doare fetis en tu all d’ e vogerioù da stummañ koadeier stank, kompezennoù ledan, mogerioù a-zerc’h pe toull ur prenestrig. Tro ‘m boa bet da eskemmañ gant an aozourez a oa laouen gant an disoc’h war ur selaouer.
Ne vern ‘ta pezh a soñj ar re a oar pezh a zo da soñjal, deuet e oan a-benn da gaout va darempred gant ar sonerezh, ha den ne c’halle kemer va flas pe laerezh pezh ‘m boa bet. Dismegañsoù an dud a oa aner ha ne greden e seurt ebet e oa o savpoentoù plat diarzaeladus. Bennozh da ‘m ranellded a-ziwar-lerc’h ha da implijadez ar bladennaoueg em boa graet va hent. Ur chañs ! Droch he dije gallet bezañ ha droch em bije gallet bezañ ivez.

Lavaret eo bet din n’ eus ket ken pell-se e veze degemeret ar stuzegezh pobl gant ar frammoù kefridiel pa skoaziadennent ur greizenn a ginnige sonerezh traditionnelle.
Ma ran gant stuzegezh pobl, ha n’eo ket gant stuzegezh henvoazel pe hengoun, eo evit merkañ an diforc’h etre populaire ha traditionnel.
Evit gwir hon eus gant hon tradgarourion un dra a zo gwall bell diouzh an darvoud a c’hoarvez e Dundee, pe eus ar pezh a zo evidon stuzegezh pobl.
E degouezh an henvoazelourion eo bac’het ar sonerezh en ul lec’h kloz. Brav eo ar c’hensonadegoù a ginnigont hogen e troc’hont gant ar pemdez, evel ar gouel ramzel a aozont ur wech ar bloaz.
Hag e rin hengounelourion pe henvoazelourion anezho, pe hendraourion evel ma rae anezho o-unan an dud a zastume ar c’hanaouennoù hag ar sorbiennoù ?

Pezh a ginnig an dud-se n’eo ket stuzegezh pobl, eleze oberennoù savet gant, pe a-gevret gant ar bobl, n’eo ket un hent d’ar sevenadur evit ar bobl. Bodañ a reont tud a zo karourion furmoù sonerezhel ‘zo eus an tremened lec’hel hag o c’has a reont e metou ar stuzegezh ren. Reiñ a reont stummoù, ur golo degemeradus, doujus hag enorus, da furmoù henvoazel, pezh a gaver en o lugan : musiques trad’actuelles. Evito eo un ober nevesaat a soñjont bezañ nevesaus. N’eo ket krouiñ a reont, nebeutoc’h c’hoazh reiñ lec’h d’ an nit, hogen merañ.

Gant ar bobl a dalvez evidon o tont eus ar bobl pe graet a-gevret gant ar bobl ha n’eo ket graet evit ar bobl pe gant danvez amprestet d’ ar bobl, pe gant stummoù ar bobl pe gant, ledstummoù stuzegezhel ren.
Perak ar ger pobl ? Pe ster en deus bremañ ? Pobl a zeu e brezhoneg evel e galleg eus al latin emichañs, ha ster ar ger latin populus a hañval bezañ lies abaoe e orin koulz lavarout.
Neuze pa ran gant pobl e komzan eus an dud n’ o deus netra er bed evel m’ emañ hiziv, eleze an dud a zo er-maez diraez anezho an holl lec’hioù krouiñ kempred : an armerzh, ar potilikerezh, ar skiantoù, an dezeviñ, an arzoù, hag a zo kondaonet da amparañ yoc’had andespizet ar bevezerion ma koll an hiniennoù o unvez evit bezañ parz eus an unvez «bevezerion».
Diaes eo ober gant ar ger yoc’h, peogwir eo bet arveret (gant Hannah Harendt) evit stad ar boblañs dindan ar renadoù hollveliour, ha ma soñjan ez arc’hwel damheñvel ar c’hevredigezhioù beveziñ hag ar renadoù hollveliour, ez int diouzh un tu ur framm armerzhel ha diouzh an tu all ur framm politikel.

Pobl a arveran ivez peogwir e klaskan un hil etre stuzegezh ar poblañsoù koueriadel hag hini ar poblañsoù micherour a ‘n naontekvet kantved hag ar poblañsoù implijidi ha bevezerion a vremañ. Ar bobl zo evidon ur stroll hiniennoù, ur gumuniezh a oa dezhi e stuzegezh, a zo bet destuziet dre zonedigezh ur stuzegezh ren aloubus a zo bet ensammet gant gwiskadoù zo eus ar gumuniezh.
Dre ensammañ ar stuzegezh arall ez ensammont he c’heal eus ar gumuniezh destuziet.
Perzhioù ar bobl evit ar stuzegezh ren zo evit gwir disoc’h gweredoù an destuziadur sellet gant ar stuzegezh ren evel dezverkoù piaouel ar gumuniezh destuziet. Ensammet int dizezrann evel perzhioù «o fobl» gant an araogelourion henvoazelourion. Dont a ra ar bobl destuziet da vezañ evito ur releg, ur bobl vojennek, un «identité» evel ma lavaront dre amprest d’ ar stuzegezh ren.
Kalz deurusoc’h eo ar pezh a skriv war an divoud Jean Wagner e-barzh Les poètes nègres des États-Unis, Librairie Istra 1962.

Pa ran gant pobl eo peogwir e klaskan un hil istorek, ur sell politikaus, un niñvañ, un ode d’ ar sevenadur, un ober rezidek, ha n’eo ket un dibarelezh, ur plas er gevredigezh beveziñ, pezh a vefe evidon asantiñ d’ an argerzh yoc’hekaat (gwazh a se), pezh a lezfe ganin un divoz don.
Setu pezh a glaskan ober. N’ eo ket lavarout e teuan a-benn.

E Dundee e lakaer ar stuzegezh pobl en amen d’ar bobl evel danvez pemdeziek ha bev, hogen e degouezh an henvoazelourion eo prenet ar furmoù henvoazel e karc’har an arbennigourion henvoazkarourion.
N’eo ket didalvoud. Heuliañ a reont hent ar breizhkarourion, treiñ a reont kein da nep stuzegezh pobl evit sevel ur stuzegezh vojennek ermaez eus ar bobl. Soliañ a reont war ar skeudenn eus ar bobl kenderc’het gant ar stuzegezh ren. Labourat evit ar bobl a reont, ha n’eo ket gant ar bobl, da glask pareañ ar gouli ez eo an destuziañ. Tud fur ez int pa bellaont diouzh ar boan, ar reuz. Hag ez int emouez ouzh ar pezh a reont ?

Penaos digeriñ ar mirdioù ? Penaos reiñ tro d’ ur stuzegezh pobl da vleuniañ ? Penaos terriñ ersav dismegañsus ha kentelius bevezerion ar stuzegezh ren ?

Al lennegezh lunweziat da skouer zo bet dismegañset e-pad pell. Dismegañset eo bepred, nemet eo bet atoret gant gwiskadoù ‘zo eus ar boblañs dre he reolata e stumm nevezbandennoù treset, arz !
Petra eo an arz avat !
E degouezh nevez aozourion an nevez sonerezh henvoazel hag an nevez istorioù treset, an arz zo kalvezderioù nevez diwar o stuziadur tapet er stuzegezh ren. Trad ha comics kempenn ha disi a savont, troc’het an hil gant ar gumuniezh hag ar stuzegezh o engehentas. Risklet o deus en anistor, pe klask a reont tapout tren ar stuzegezh ren o klask lorbañ e boblañs oberiant dre he lakaat da grediñ o deus un dibarelezh prizius evit he c’hultur. Alese o doareoù begennoù proviñsek.

Ken lu ez int avat ha noblañsoù Loeiz pevarzek o doa o zi-feurm, pe ar vourc’hizion vras diskouezet, derc’het, e-barzh Don Kic’hote Cervantes en em vode gwisket e mesaerion da skrivañ barzhonegoù karantez…
Petra a c’haller gortoz digant barzhed treuzwisket gant dilhadoù gwriet gant ar stuzegezh ren ?

Hag ar stuzegezh pobl e kement-se ? Ne raer foutre kaer…
Seurt emzalc’h zo kement ha kondaoniñ ar boblañs d’ ar yoc’hekaat, d’ an anistor, hag en em gondaoniñ d’ an anistor. An diouer a stuzegezh pobl eleze a andon krouiñ, neveziñ, a gas he izili d’ ur yoc’had bevezerion, a gas an denelezh da get. Ar vevezerion zo bevezerion gouzañvat un isstuzegezh kenderc’het evito.
Marteze eo se an dazont, an dibolitikadur, an destuziadur, an anistor, yoc’hoù sentus leviet gant un nebeut tud a oar.

E pep lec’h er bed emichañs e klask tud ‘zo mont donoc’h eget-se gant ar saviad m’ emaint hag ez int un tamm mat prederiet gant saviad ar bobl, gant ar buhezañ, kentoc’h eget gant diduamantoù giz c’hoari gant ur bobl vojennek da bellat diaesterioù ar bevañ.

E straedoù Dundee ez eus en aer fresk, frond un nevez-amzer. A belec’h e c’hwez an aer-se a gaver un tammig e pep lec’h er bed hag a-dreuz an amzer ? Hag ez eus hiziv listri da bakañ an aer-se en o gouelioù ?

sellit ouzh ar mank pegen jentil eo

ar-mankAr mank a zeu er-maez eus an nijerez
gwisket cheuc’h
kravatenn soutil
botoù boutin ker ruz
mousc’hoarzh marc’hadour sunerez
dent gwenn
heol skedus
laouen
laouen ar c’hameraour
laouen an holl
500 000 a dud zo bet lazhet
war al lec’h
paotred, merc’hed, bugale
a oa el lec’h fall
d’ ar mare fall
reoù all zo beuzet o tec’hout
o fazi eo
n’ eo ket fazi ar marc’hadour sunerez
e vicher a ra
gwerzhañ
nag ur mousc’hoarzh
prenit ur sunerez ‘ta
ezhomm en deus botoù nevez

Wullie Dundee

Wullie-DundeeDeurus eo bale e kêr Dundee ha rambreal. En em vagañ diwar ar pezh a zeu.

Ur gavell d’ ar c’hazetennerezh ha d’ ar bandennoù treset eo bet ar gêr.
Poblet e oa gant micherourion hag implijidi bodet aze gant kenwerzh ha greanterezh ar Reverzhi C’hreantel.

Er bloavezhioù tregont eo kroget al lennegezh lunwezat da ziskouez e fri da vat… Bandennoù ha pajennoù istorioù treset a veze kavet er c’hazetennoù a-raok bezañ strollet en embannadurioù arbennikaet.

Kazetennoù ha lennegezh lunwezel zo bet ur skor d’ ar stuzegezh pobl. Maget e oa an istorioù gant buhez pemdeziek ar vicherourion, savet gant aozourion prederiet gant an tonkad graet d’o c’henseurted. Politikaet, izili oberiant er geoded e oa kazetennerion ha treserion istorioù. Dre o labour, en abeg d’ o nested ouzh gwiskadoù paour ar boblañs, e tiorreent yezh ha lennegezh ar stuzegezh pobl.
An dud na ouie ket skrivañ pe lenn a zeske lenn dre ar c’hazetennoù gant ar priz bihan ma oa ur gazetenn. Ar skrid moulet a oa e diraez ar muianiver, ha pep skouerenn a c’halle tremen a hini da hini. Gwir e oa ken evit ar vugale ken evit an oadourion, hag an argerzh zo padet betek ar bloavezhioù pemont d’an nebeutañ pa oa va zad kozh ouzh va lakaat da lenn traoùigoù gantañ er gazetenn a-raok din bezañ degemeret er skol da bemp bloaz.

Poblet eo bepred kêr Dundee gant un niver bras a dud n’o deus nemet labour o c’horf da c’hounit o bara. D’ ar sadorn da noz eo leun ar baroù gant strolloù paotred ha strolloù merc’hed, bagadoù implijidi ha bagadoù studierion, ha ret eo komz kreñv evit bezañ klevet. Peadra da vezañ badouet war bouez ur bier nemetken ha divizoù diniver.

Tudennoù an istorioù treset kentañ a oa tudennoù brokus, bugale ar bobl a zic’haoue dre fent ha gwidre, dre o zroioù fall, an direizhderioù a gouezhe warno puilh. Disoursi e torrent gant karc’har ar gopradelezh. Ne oa ket tonket tudennoù an istorioù d’ an dienez, zoken ma choment en ur stad bresk. Ar bed a oa kaer ha laouen ganto. Treiñ a raent ar stad graet dezho en ur benveg da sevel ur bed kaer ha brokus, zoken ma raent a-wechoù gant troioù kriz evit dont a-benn. Dindan o fent, e oa desachet sell al labourerion davit un dazont kaer na c’hellent ket c’hwitout da sevel.

Ne oa ket pell seurt lennegezh diouzh ar sorbiennoù. Ar c’hudennoù taolennet a oa ken gwirion ha ken tost ouzh ar vuhez pemdeziek hag ar re kinniget er sorbiennoù, hag e c’hellent bezañ trehontet heñvel dre un ijin prim hag alies fentus.

An hevelep tudenn, al louarner (trickster, décepteur), a veze kavet ken er sorbiennoù, ken er filmoù chin (slapstick comedy, burlesque) evel an dudenn krouet gant Chaplin da skouer, pe diwezhatoc’h an dudenn krouet gant Tati e Frañs en e filmoù.
Kavet e oa seurt tudennoù ivez er commedia dell’arte (alese e teue ar slapstick : bataraz Harlikin). Evit gwir e oa kavet seurt tudennoù en oberennoù ar stuzegezhioù pobl dre ar bed a-bezh hag a-dreuz d’ an amzer.

Pezh zo graet e kêr Dundee da geñver eikontvet deiz-ha-bloaz an dudenn Oor Wullie, krouet gant Dudley D. Watkins e 1936 hag embannet e istorioù treset e-barzh The Sunday Post, eo lakaat ur seikont bennak eus an hevelep delwenn war skouer Oor Wullie azezet war e sailh, livet pep skouerenn gant un aozer diforc’h, pe gant bugale ar skolioù, strewet e kêr Dundee en amen d’ an holl.
Un elfenn dudius eo evit ar stuzegezh pobl.

En istorioù Wullie hag en delwennoù ledet e Dundee e kaver an hevelep damant d’ ar gumuniezh tud a vev e kêr.
Niverus eo an aozadurioù, frammoù, hag embregerezhioù a gemer perzh en darvoud.
N’ eo ket bras an delwennoù, meurdezus. N’ int ket staliet er-maez diraez an dud, a-us dezho war sichennoù. Ar vugale a bign warno, hag an delwenn a gemer lec’h en o c’hoarioù. Zoken an oadourion a ra se. Abred diouzh ar beure war glan an Tay ‘m eus gwelet ur vaouez oc’h azezañ war an eil sailh a oa e-kichen an hini m’ emañ azezet Wullie evel e derou hag e dibenn pep hini eus e droioù kaer. Hec’h-unan e oa, ha me o tont a-bell ha gwech an amzer ur marc’houarner o heuliañ glann ar stêr.

Penaos avat e c’hell seurt darvoud bezañ ur c’heflusker, penaos e c’hell bezañ atoret gant pep hini ? Hag ez eus aze un danvez pinvidik a-walc’h d’ober eus an dud niñverion ha n’ eo ket hepken bevezerion o buhez ?
Livañ war an delwenn un istor treset, pe skeudennoù a zave da istor kêr Dundee zo un elfenn dudius. O livañ e giz tudennoù anavezet gant un niver bras a dud ivez.

Delwennoù all zo lec’hiet evel-se e-kreiz pemdez tud Dundee hag o tont eus al lennegezh pobl, evel un aerouant ha Desperate Dan, bandenn dreset savet gant aozer Oor Wullie.
Tost ouzh delwenn Desperate Dan, tudenn ur vandenn dreset all gant treser Wullie, e c’haller arvestiñ ouzh delwenn ur marmouz pintet war ur banell gant Angela Hunter. An daou du eus ar banell zo evel daou damm, div skeudenn un istor, gant ur stad derou hag ur stad dibenn, ur «strip» berr. Ur banell gelaouiñ eo, ha c’hoari a ra ar marmous gant al lizherennoù. Skeudenn unan diouzh un tu eus ar banell, al lizhiri zo en o lec’h : Information. Skeudenn daou diouzh an tu all, al lizhiri mesket gant ar marmous a stumm ar gerioù-mañ e scottish Dundee (saozneg rannyezhel) : in ma fair toon. An daou «o» evel en Oor Wullie… O lezel a ran da gavout petra a dalvez e brezhoneg pa n’on ket boaz ouzh ar saozneg ha nebeutoc’h c’hoazh ouzh ar scottish. Marteze ez eus aze un dave d’ ur vandenn dreset all gant an hevelep tresour, Mickey the monkey.

Ha n’ hon eus ket aze un astenn d’ un «arz» a zo d’an holl ? Oberennoù na flastront ket an dud, na reont ket anezho bevezerion luganoù da veuliñ hag azeuliñ o mistri madelezhus ?

Ar meurlarjez a oa un troc’h er vuhez. Ar arz meur zo ivez un troc’h e buhez an dud chadennet en un tonkad er-maez o c’hrap. An arz pobl n’ eo nemet pemdez an dud. Arc’hwelel eo. Talmañ a ra ar vuhez, lakaat ar vugale da c’hoari, degas d’ an dud un eztaol eus ar pezh ez int eus ar pezh a vuhezont, un emouezañ ouzh an andon kened ez int, ouzh o barzhoniezh kement hag ouzh o skiant.

Ha ne c’hell ket bezañ roll un arz lakaat an dud da deurel o flac’hoù, o skoaziadoù, an aluzenoù a daoler outo, ha bezañ denion, en o rezid ?

An eil gwech eo din bezañ fromet gant ur geoded hag en em lakaat da soñjal n’eo ket ken pell se ur bed rezidek. Digor e chom an dremmwel, n’eus nemet da sevel an daoulagad.

Gwerc’hez ar Macdo

macdoAr vaouez-se azezet ouzh taol ar MacDo, gant he bugel melegan.
Yaouank, na yaouank eo.
Sioul int o daou, seder.
He blev hir zo savet ha strobet a-fuilh a-us d’ he fenn, he arvrec’h zo enlivet warni ur skeudenn liesliv, he daoulagad zo kollet war ur poent diwelus, pell, pell. Livioù glan, lunioù glan, gouleier glan.
N’he deus ket neuz dilaouen tud du-mañ.
N’he deus ket o sell otus.
N’he deus netra a lavarfen.
Pep tra a c’hell bezañ. Pep tra eo.
Diles eo ar pezh a ro da welout anezhi daoust d’an tres eeun roet d’ ar selloù.
Kaeroc’h eget Gwerc’hez he bugel taolenn lieskantvloaziat ar mirdi a vaman dirak he livioù hag he aour.
Bev eo,
Dieub,
Kened,
Boutin,
Glan he livioù.
Terriñ a ra karc’har pemdeziek an dispriz, an digasted bannet war ar bobl-se,
Estren nesañ.
Ne c’hortoz den, tra.
Asantiñ a ra d’ an diaesañ, d’ an disterañ,
Peogwir eo hi ar gaerañ, ken eeun ha tra.
Emvataat a ra gant ar bruzhun denelezh goulezet dezhi pa ‘z eo hi ar bed.
Ober rezidek he bezañs e seurt lec’h beveziñ,
Evel nep ober rezidek ne endalc’h ket an dazont.
Reiñ a ra tro dimp bezañ.

aerouant

aerouantAr plac’hig dirak an aerouant. N’ eo ket bet lakaet dirak, n’ eo ket bet kaset aze. Hi zo dirak an aerouant. Dargouezh. Ramzel eo, amañ, e-kreiz ar straed ma tremen an holl. Un delwenn en arem, aour ha glas. Bihan tre eo ar plac’hig. Gant he daoulagad, he dornig, e kemer ment an euzhvil, souezhus ha boutin, pemdeziek. A-istribilh ouzh dorn all ar plac’hig ur boupinell.
Arz ? Ya, ar pred-se zo barzhoniezh, arz. Krouet eo bet gant ar plac’hig. Hi a zegas d’ an delwenn arz. Arz e-touez an holl. Nit.
N’ em eus graet nemet dastum.
Trugarez vras d’ ar re a oar prientiñ amveziadoù d’ an dic’hortoz, d’ar varzhoniezh, d’ an denel, da gement a zle bezañ tra ar pemdez.