pevar soner

pevar-sonerAn dud a ya hag a zeu en ti kozh e liorzh plijus kempennet gant tud a vremañ.
Plijus bras eo degemer an ostizion.
Emvodañ a reomp er sal. Ar sonerion a zeu, daou, tri, pevar.
An daou rebed a grog gant ar sonerezh, neuze ar gadulka a zo ur rebed bulgariat, ha da echuiñ ar bouzouki.

Ya, a lavarot, netra dreistordinal.
N’on ket ali ganeoc’h, evidon eo bet ur burzhud en em gavout aze, gant binvioù eeun, noazh, ha sonerion ken plijet gant o sonerezh, ken brokus.
Burzhudus eo bet an trivliadoù liesseurt, livioù eston ar sonerezh hag ar mouezhioù, an istorioù pemdeziek, eeun, nesaek, kanet ha sonet dimp an nozvezh-se, e kreiz ur gêriadennig kollet war maezioù Naoned.
Dre ar bed a-bezh hon eus baleet gant sonerezhioù ha kanaouennoù bev buhezek stuzegezhioù pobl ar Stadoù-Unanet, Iwerzhon pe ar Reter Nesañ, derc’hennañ bev ar bed-se a zo hon hini, hini an denion o istorioù, o eztaol diles.
Ne oa ket lec’h da vamañ hogen da c’hoarzhin, leñvañ, dañsal, kanañ, perzhiañ e plijadurioù ha poanioù an denion ha tañva d’ an eurvad ez eo bezañ den.
Deuet e oa ar sonerion da rannañ ganimp pegen laouen e oant, pegen trist ivez, pegen kenedus e oa an dud o doa kejet dre bed e kig hag eskern pe e kanaouennoù ha sonerezh, pegen bras e oa o spi, pegen ledan an dremmwel a ginnigent dimp, anvevenn, un dachenn ec’hon ma c’hellemp embregañ hon denelezh da bep gwech glan.
Ur burzhud eo lakaat da vevañ ar sonerezh e giz-se, da lakaat da vev ar stuzegezh en ganas, hini an dud dister hag eeun en o c’hened, ha ramzel dre hollveziadelezh o eztaol ha mestroniezh o binvioù.

Hetomp e ouezo ar re-se c’hoazh ha c’hoazh derc’hel bev hon denelezh ha hon lakaat da engehentañ ar vuhez d’ hon tro.

Margaux Liénard ha Frédérik Bouley, Pevarad
Margaux Liénard : rebed
Frédérik Bouley : rebed
Pauline Willerval : gadulka, gourrebed, kanañ
Julien Biget : bouzouki, kanañ

Ar skeudenn zo bet amprestet da load ar stroll. Un alberz eus o labour a gavot ivez war al load-se : http://fiddling.wix.com/quartet

distervez an arz

hiraez

 

Ar pezh-c’hoari un den a netra a leurenn stagell vuhez ur rener kelaouenn anvet Rosenkranz. Ne ouzer na pegoulz na pelec’h e c’hoarvez.
Berr tre eo ar pezh-c’hoari gant div dudenn bennañ ha div eiltudenn : Rosenkranz, rener kelaouenn, Van Armeck, mignon Rosenkranz a zo kannad, Ar micherour a zeu da welout Rosenkranz a-zivout ur pennad-stur skrivet gantañ, hag Ur mevel kozh. (1)
Daou zen a glask an tu da zrouklazhañ ur jeneral zo an arguzenn. (p. 27).
Ar c’hoari a daol gouloù war ar rener kelaouenn Rosenkranz. Ur bourc’hiz eo, eus ur metou tost ouzh ar galloud, en ur gêr vras, marteze kêrbenn ar vro, en ur gevredigezh c’hreantel. Stuziet eo, kendrec’het bezañ graet ar pezh a oa mat evit labourerion e vro (ar werin ?). Prederiañ a ra war ar pezh a ra ha war ar pezh en deus graet. Trivliadoù en deus. Kemplezh a-walc’h eo an dudenn, savet mat gant an aozer yaouank. Tremen a ra dre stadoù askre puilh ha soutil, ha lezet eo al lenner gant goulennoù. Hag e vezer holl savet war batrom Rosenkranz ? Ha n’eur ket tonket da emdouellañ war ar pezh a reer eus e vuhez ? Ha n’eo ket ar stourmoù politikel un touell?

Pa grog ar pezh-c’hoari eo seder ar benndudenn en e vurev eeun ha klet. Tu zo da ijinañ dezhañ ur vuhez ken eeun ha ken klet all.
E gostezenn hag eñ a hañval bras o galloud. Bez o deus mignoned pinvidik, kelaouenn vras da voulañ gevier, kannaded da brezegenniñ evito… A lavar Rosenkranz.(p. 26)
O mignoned o deus tizhet saviadoù mat er gevredigezh : mondian, arzour brudet, ur plac’h dimezet gant ur c’habiten, un all a fell dezhañ bezañ prezidant ar Stad… Penaos int degouezhet aze ? Dre un taol dispac’h ? Dre o stourm politikel en anv al labourerion ? N’ eo ket danvez ar pezh-c’hoari.
O beli zo en arvar avat, peogwir e soñj da Van Armeck ne c’hellont ket gortoz ar votadeg a c’hell o fellaat diouzh ar galloud. Mallus eo ober un dra bennak.
An diviz etre ar benndudenn hag e vignon a ro dimp da anavezout o zremened, a vrastres o saviad hag o finvezioù : stourm evit ar  Wirionez  hag ober  pep tra evit ar vicherourion (p. 28) .
Ur stourmer pennek eo chomet Van Armeck, pa fell dezhañ e vefe kavet un den dianav da zrouklazhañ ar jeneral Hirn ha d’ en em lazhañ da c’houde. E giz-se ne vefe ket tu da lakaat diskred warno. War ar bobl e vefe lakaet atebegezh diskar ar waskerion hag int a zegasfe an urzh vat en-dro. (p. 30)
Difrom eo an dudenn-se, divez, divuhez koulz lavarout. Ne anavezomp ket kalz a draoù diwar e benn nemet eo kannad.

Ar benndudenn eñ zo kempleshoc’h e vuhez. Disoñjet en deus lod eus e dremened o tistagañ e uhelvennadoù diouzh ar pezh a zo bet graet. An eskemm gant e vignon a dalvez da fraeshaat an traoù p. 28 :
Rosenkranz. -Ar vicherourien ! N’omp mat nemet da stourm evito, da gomz en o anv. Met goulenn diganto un dra bennak, goude m’hon eus roet dezho pep tra…
Van Armeck. – Pep tra, nemet ar pezh hor boa gouestlet dezho. O zouellet hon eus, Rosenkranz.
Rosenkranz. – En em douellet hon eus, Van Armeck.

Dizoleiñ a reer penaos en doa Rosenkranz finvezioù a vlegne e ober, e vuhez, ha penaos ez int steuziet daoust dezhañ e-ser e vuhez.
An dud ez int deuet da vezañ n’ int ket prest da goll o amzer, o buhez, o staeloù mat evit ar re all. N’ int ket prest da dalañ ar priz. Gwell eo lakaat ar re all d’ober al labour evito. Int eo ar vistri. Int eo a ro d’ ar re all. Daoust dezho, daoust d’ ar pezh a vennont, eo aet da hesk c’hoantoù an dud-se da wellaat stad o bro, n’ eus mui nemet o saviad a gont, kenderc’hel ar pellañ ar gwellañ da vezañ e live ar vistri gant ur saviad klet.
Sal-labour Rosenkranz, eeun, bras, zo azonus eus o saviad doueel, ur goumoulenn difetis pell diouzh ar werc’helezh.

Feur ma ’z eer eo dizoloet gant ar benndudenn en deus forc’het diouzh e hent, n’ eo ket bet gwellaet ar bed, ar gevredigezh.
Rosenkranz.-… un amzer a zo bet ma kave din e stourmen evit ar Wirionez…
Van Armeck :- … n’heller ket bezañ foll da viken…»

Ar re yaouank, o bugale, ne ouzont nemet huchal ha kavout abeg, breinet gant aour o zud, pennoù skañv… (p.28)
Ar vicherourion zo bet, touellet. Lakaet int bet da dud vut a zivizer evito, tud a netra (…Stourm evito… Komz en o anv… Roet dezho pep tra… O zouellet hon eus… En em douellet hon eus… p. 28)

Pajenn 30 e tispleg Van Armeck penaos e vo miret ar galloud : an taol sponterezh. Rosenkranz, eñ a lavar n’eus nemet gortoz an dilennadegoù, ha mar bezont koll ne vo nemet peogwir ne oa ket ar gwir ganto. (p. 31)
Rosenkranz a lavar, da Van Armeck, e tegemer en e vurev, an dud o deus ur goulenn d’ober. An tu nemetañ eo evitañ da ziskouez en deus c’hoazh nerzh-kalon.
Petra a ra evito avat ? O selaou ? O c’hendrec’hiñ ez int mat el lec’h m’emaint ?

Setu ma tegouezh ar micherour (2), an den a netra, unan e-touez reoù all degemeret gant Rosenkranz. Deuet eo d’e welout da heul ur pennad-stur skrivet gant ar rener : AN DUD HON EUS EZHOMM. (p. 32)
Rosenkranz n’en deus netra da zegas d’ar micherour d’ar pred-se. Ken goullo eo ma ne gav ster ebet da reiñ d’e vuhez: …un amzer a zo bet me ‘m bije roet a youl vat va buhez. Ha bremañ… Un amzer a zo bet ma kave din e stourmen evit ar Wirionez. (p. 29)
Ar micherour zo abafet (p. 31), ne oar ket petra ober eus e vuhez (p. 32), aet eo e wreg dioutañ (p. 34). Kavet en deus er skrid ar pezh a vanke dezhañ emezañ, ar Wirionez.
Ret mat da Rosenkranz kenduiñ gantañ. Ha n’eo ket sturier ar vicherourion dre e skridoù ? Padal eo diskredig. Emañ war var da ziskuliañ e arvarioù d’ar micherour (p. 33). Trugarekaat a ra ar micherour a zo deuet d’e drugarekaat evit ar pezh n’edo ket mui. Ken goullo eo Rosenkranz hag ar micherour.
D’ar micherour e fell perzhiañ en oberenn veur livet gant Rosenkranz en e bennad-stur. E bennad n’eo nemet un dro-bluenn, ur furm, kalvezerezh, un heklev d’un tremened… Ne c’hall kinnig d’ ar micherour nemet brudañ, difenn, lakaat mouezhiañ… (p. 33) Ken didalvez eo seurt labour d’ar micherour hag e vicher. Dipitet eo : N’on ket desket a-walc’h a lavar d’ar rener.(p. 34). Eñ a fell dezhañ kenlabourat gant tud o mennozioù brokus ha kinniget eo dezhañ skubañ al leur evit doare.

Aze emañ an dalc’h, pellaet eo Rosenkranz diouzh ar pezh e oa e pennderou e ober, pellaet eo diouzh stad ar gevredigezh ma veve, ar stad a veze graet d’an dud a veve enni.
Tizhet eo Rosenkranz. Ne c’hell nemet merzout n’o deus ket, gant e vignoned, c’hoariet gant mennozioù nemetken. Distrujet o deus tud. N’en deus Rosenkranz netra da reiñ d’ar micherour, ha n’eo ket aes ar saviad evit unan a grede bezañ un den gwirion. Da betra e talvez an ober politikel ?
Merzout a ra an dudenn mankoù ar micherour hag e vankoù dezhañ, a zo kar ha kevatal. Mont a ra betek penn ar goullo, betek ar marv, ar muntr, an emlazh, dre hanterouriezh avat. Lakaat a ra e emlazh da vezañ graet gant un den all a zo e skeud. N’en deus netra da reiñ dezhañ nemet ar muntr hag ar marv. Un doare da ziverkañ ar pezh eo bet ? N’ eo Rosenkranz nemet skeud un den.
p. 34 :
Rosenkranz. -Ne garit ket ar vuhez ?
Ar micherour.-Nebeutoc’h eget ar gwir.

Trelatet eo ar micherour (p. 35) stardañ a ra brec’h Rosenkranz.
Mar bez ar micherour anaoudek e-keñver Rosenkranz eo dre ma tekas hennezh un dibenn d’e aner. N’en deus spi ebet. Kollet en deus pep tra ha n’eus plas ebet dezhañ er bed livet gant skridoù ar gelaouenn.

Hent en deus graet Rosenkranz adal derou ar pezh-c’hoari, divorfilet eo an dudenn, aet eo er-maez e eurvad hiniennel, e vadoù, e c’halloud, e vignoned.
Er mare-se e teu lennadenn ar barzhoneg. (p. 35)
Rosenkranz zo chomet a-hed an noz en hevelep lec’h hag emañ o lenn a vouezh uhel ur barzhoneg a zo benveg un distro ennañ e-unan. Emañ war glask d’ar pezh a zo bet kollet gantañ. Adkavout a ra roudoù e vorc’hedoù en ur skrid bet savet gantañ en e yaouankiz, marteze ?
C’hwi hag a boagn
Er poultr hag en tan,
Distroit ho taoulagad diouzh al
Liorzh vurzhudus.
(p. 35)

… Ar re o deus meizet,
E don o c’halon,
Ha kanet
Splannder ar Ger.
(p. 36)

Ar mennozioù, ar c’henderc’hadoù, an oberoù, zo furmoù holl, ha touellus.

Dont a ra en-dro tudenn ar mignon kannad. Diskleriañ a ra ez eo graet an taol, marv ar jeneral. Emañ ar galloud ganto, c’hoariet an droiad, echu ar pezh-c’hoari. An eurvad zo distro.
Van Armeck el lavar … saveteet omp… Ha Rosenkranz a eilger klouar – Sammet on gant al levenez.
N’emañ ket mui Rosenkranz lod eus an « ni » a zeu gant Van Armek. N’eo ket eñ saveteet.
Ar pep pouezusañ zo stignet gant ar benndudenn : ur goulenn. Hag hon eus faziet war hon hent, hag hon eus sebeliet hon labour en hon galloud ? Hag e chomo, zoken, ur roud eus ar pezh hon eus graet a-raok na mui soñjal nemet e mestroniañ pep tra war an tamm douar-mañ ? Hag e talveze ar boan aberzhiñ ar vicherourion ?
Marv eo Rosenkranz ar rener kelaouenn, marv war un dro gant ar micherour hag ar jeneral. Un den a c’hellfe genel diwar an nebeut gerioù skrivet en e yaouankiz, daoust da wad ar micherour hag ar jeneral ? Un den a netra…

Gwelet eo pajenn 23 e oa bet adembannet Un den a netra war un dro gant ur pezh-c’hoari all, Dour ar C’halvar, e niverenn 103 Gwalarn e 1937.
Penndudenn Dour ar c’halvar a fell dezhañ en em grougañ ha n’eo ket dre hanterouriezh un den all. Ar wech-mañ n’eo ket ne vern e pe vro eo lec’hiet ar c’hoari hogen e Breizh.
Arvaroù zo gant ar benndudenn, An den, war an hent en deus kemeret.
Saveteet e vo dre an dud a netra, ur paotrig hag ur wrac’h kozh diwar ar maez. Degas a ray ar pezh a rae diouer dezho, n’eo ket ar Wirionez hogen ur pezhig moneiz da unan hag un tamm kordenn da eben. Reiñ a ra an tamm kordenn edo o vont d’en em grougañ gantañ.
Kriz eo marteze saviad an daou bezh c’hoari. Farsus eo avat. Lu a-walc’h eo aon Van Armeck, hag an doare ma fell d’ An den en em grougañ. Arverañ a ra kroaz ar c’halvar, eleze oberenn tud e gorn bro, o istor, o spioù, o stuzegezh, ha kavout a ra ez eo an disterañ a zo en e biaou, ar gordenn d’en em grougañ, ur pezhig moneiz, a c’hell diskoulmañ ar c’hudennoù stignet gant ar vaouez kozh hag ar paotrig, ha gantañ. Reiñ d’ar re all, a zegaso dezhañ devezhioù ouzhpenn da vevañ, peadra da adskoulmañ gant e glask, eñ stourmer bevezet gant e stourm, kantreer digenvez. War un dro e kadarnañ an hengoun a lavar : dour ar c’halvar a ro en-dro d’an dud ar pezh o doa kollet.(3)

Rosenkranz ivez zo bet lazhet gant e stourm, kollet e hent, met ne ouie ket. Leuniet e oa bet ar goullo gant kinkladurioù ar galloud, ar stourm politikel. Astennet e vo dezhañ ar goullo gant an torfed diwezhañ kinniget gant e vignon, ha gant spioù aner ar micherour.
Bezañ un den zo ur vicher diaes ha ne vezer morse sur da zont a-benn anezhi.
Rosenkranz zo un dudenn a genderc’h e zenelezh. Desket en deus, e-serr amzer ar pezh-c’hoari, ha ne oa ket eus « ar Wirionez ». Desket en deus hag en doa kenderc’het ar marv. Ne chom dezhañ nemet da reiñ buhez. Penaos dont a-benn ? Un istor all eo.

Tudenn dour ar c’halvar a sell ouzh an hevelep taolenn diouzh ul lec’h all. Hag en deus kavet un hent ? Aon e’m eus e chomimp gant goulennoù.

(1) Un den a netra, e-barzh C’hoariva 1, Roparz Hemon, al liamm, 1979.
Niverenn ar pajennoù a ra dave d’ an embannadur-se.
Pennadoù all zo bet e-barzh
ABER a-zivout ar pezh c’hoari : Un den a netra hiziv, Gwenael Maze, Aber 5, p. 53. Arvezioù eus c’hoariva Roparz Hemon, Pierrette Kermoal Aber 22, p. 557 ha p. 573-581 pergen. Aber 23, Gwenael Maze istor ha kealidurezh an eil emsav, p. 123-124.

(2) Unan e-touez miliadoù-all eo tudenn ar micherour, distrujet e vicher, distrujet e vuhez. Fellout a ra dezhañ bout. Emañ o c’hortoz skoazell digant ar re o deus ur galloud bennak hag a gomz en e anv, hag alese o deus graet anezhañ un den sentus, fur, gouzañvat, goullo, un dudenn vicherour.
Eus Brest eo an aozer. Stad ar vicherourion e Brest e derou an ugentvet kantved zo tonket gant ar greanterezh o kreskiñ a zistruj ar micherioù, hag ar vicherourion. Ganedigezh ar c’hopridi eo, sklaved ar bed greantel. Bev eo al luskadoù anveliourion-c’hweluniadourion diwanet diouzh an dispi maget gant an argerzh destuziañ. Kemer a raint penn ar strolladoù komunour kentañ da heul
dispac’h here ar soviedoù. Ur bed gwelloc’h a hetont. En o zouez ez eus d’ar mare-se bourc’hizion yaouank. Ne bado ket. Ar re-se aet skuizh a sello kostez an dilennadegoù hag ar galloud en ur zilezel pep mennoz a ziorren ur stuzegezh diles. Gwell mont da heul ar renad trec’h, pignat en urzhaz, seveniñ un oberenn hiniennel eget koll e amzer gant tud dizesk.
Tostaat a c’haller tudennoù Rosenkranz hag e vignon ouzh bihanvourc’hizion an emsav micherour aet da grennvourc’hizion, hag ivez tudenn
Ar micherour ouzh ar vicherourion diberc’hennet eus o labour, eus o freder, eus pep intrudu.
Roparz Hemon en deus troc’het gant hent politikel breizhat e vare evit mont war un dachenn all gant Gwalarn.

(3) Ha ne damaller ket da Roparz Hemon, pe da Gervarker, e lec’h pe lec’h, ar pezh a vez graet gant penndudenn Dour ar c’halvar : na blediñ gant prederioù uhel a-walc’h da vont da goll amzer, da ziroudennañ, dre glask astenn un tamm kordenn pe ur pezhig bihan d’an dud a netra ?
Hag eo un degouezh m’o deus an daou-se, kenderc’herion oberennoù deurus bras, pledet gant seurt prederiadennoù « izel kenañ » ? Ha ne ve ket evit un dra bennak e perzhioù deurus o labour ? Evidon-me, bepred e vin anaoudek d’ar re o deus arvaret ar pezhioùigoù o deus astennet din, daoust d’o ezhomm kellidañ en oberennoù divarvus edont o sevel.
N’eo ket sur hag e ‘m eus kellidoù da zistreiñ dezho.

Skeudenn : poltred ur mengleuzier, 1906, e-barzh Jules Granjouan, Bibliothèque municipale de Nantes et Éditions Memo, 1998

istor berr

istor-berrLavaret ‘m eus dec’h da noz e oa aes sevel un istor berr kentoc’h eget kregiñ gant ur marvailh toull a badfe un eurvezh. Hag e oan sur eus an dra ?
Marteze.

Ur wech, en ur gêriadenn e-kreiz an douaroù krin, e chomas ar blomenn a-sav, sac’het. Banne dour ebet ken evit ar gêriadenn.
A-benn un nebeut devezhioù, en ur goumoulenn boultrenn eo degouezhet ar paotr, yaouank, gant e garrad binvioù.
Merc’hed ar gêriadenn zo chomet bamet dirak e zaoulagad glas treuzwelus. Ar wech kentañ e oa dezho gwelout ul liv ken iskis.
Kaer e oa an holl verc’hed er gêriadenn, hogen Ouna, hi a oa ouzhpenn un tammig sorserez. Kelennet he deus dezho holl e oa ar paotr ganet eus an dour.
Savet e oa un aezhenn eus an dour bras goret gant an heol, aet e oa da goumoulenn en oabl glas ha kaset e oa bet gant an avel e-kreiz an douaroù krin ma oa diskennet war an douar e stumm un den dour. En e zaoulagad, ne oa ket ul liv. An dour a stumme e gorf eo a zeue a-wel d’an holl, dres evel ma veze gwelet en o daoulagad teñval an douar a oa aet d’o stummañ.
Ar blomenn a yeas en-dro.
Ar paotr a yeas kuit.
Ouna a c’hanas ur bugel a oa dour ha douar war un dro.
Morse n’eus bet ezhomm ken eus ur ratreer er gêriadenn adal an amzer-se.
Sac’hadenn ebet ken gant ar blomenn.
Da heul ar burzhud eo aet gounideion ha dornwezhourion ar gêriadenn da vailhed war o micherioù a zeue kaeroc’h kaerañ ganto. Kresket eo barregezhioù an dud da sevel istorioù, kanaouennoù, sonerezhioù. Tiez kaer zo bet savet, kizellet ha livet ivez. An dud zo aet a-unan gant kened kement buhez ha beved a oa er vro.

A c’hêriadenn da c’hêriadenn en em led ar burzhud hag a-raok pell e teuy ivez da vezañ kaer hon bro.

Mat, n’eo ket kalz a dra, ha mard eo borodus, ne vo ket skuizhet pell an dud gant va c’homzoù.

ole !

oleSetu un arvest deurus.
Soliet eo war an arz pobl hep kouezhañ e trap an henvoazelezh hag hep ar stultenn arnevezelour a gollfe an endalc’hed.
Kaer eo, kement pred zo eztaol.
N’eus ket ur fiñv, ur paz, un dilerc’hiañ eus ar gorollerez a vefe hep ster, a vefe dister.
Ar sonerezh, ar c’han, an talmadoù, ar palvadoù, zo un drugar.
Pep hini war al leurenn en deus e istor, a sav gantañ un istor boutin a c’hellomp sevel d’ hon tro evel hon istor, gant hon istor.
N’eus ket un tamm a vefe lakaet evit stankañ ur goullo kalvezel, evit diduiñ.
Kement draig diziouerus da armerzh an abadenn a ra ster.
Buhez flamenca eo.
An holl elfennoù a zeu eus ar stuzegezh pobl zo aet da ezteurel buhezañ ar genwerc’herez, youl, arvar, plijadur, eskemm, kened, diouzh meur a arliv, diouzh meur a savlec’h.
Netra da lavarout, netra da gompren.
Buhezañ.
Brav bras !

Danzaora
war al leurenn :
Rocìo Molina : korollerez, kenwerc’herez
Eduardo Trassierra : aozer, soner gitar
José Angel «Carmona» : kaner
Karolina La Negra : palmas ha compàs
José Manuel Ramos «El Oruco» : palmas ha compàs

Abadenn skignet gant Arte d’an 19 a viz here, da adwelout war Arte+7.

hiraezh

hiraezAet on da welout un abadenn e parlantoù traonienn al Loer.
An abadenn-se e’ m boa gwelet c’hoazh tregont vloaz ‘zo d’an nebeutañ.

Er bloavezhioù eikont e oa bet sellet ganin an abadenn evel un eztaol eus poblañs tud vunut ar maezioù, hag ur sellad war ar stad graet dezho.
Tudennoù an abadenn a oa tud a gaver e pep mare, e pep bro hag e pep metoù.

Hiziv e’ m eus gwelet an abadenn muioc’h evel ur sell war an tremened, war ar pezh a zo bet.
An daou skrid ouzhpennet digant un aozer all, Marc Leclerc, a sell muioc’h diouzh an tu-se. Istorioù da lakaat an dud da c’hoarzhin, plijadur glan yezh hon c’houerion gwechall, pa c’heller sellout ouzh Gaston Couté hag Émile Joulain evel skrivagnerion. Unan o fuloriñ rak doareoù ‘zo eus ar vuhez war ar maez hag an all o teskrivañ tudennoù brokus ha sioul.
Lavaret eo bet din e oa koshaat an dud pennabeg ar stumm nevez. Ne gredan ket. Kenoad on ganto, teneridigezh ‘m eus ouzh lec’hioù ha tudennoù va zremened hogen ne vankont ket din ha ne glaskan ket livañ d’an dud ar bed gwechall. Ne glaskan ket gwrizioù.
Soñjal a ran ez eus aze un dastaol eus ar stuzegezh ren. Deuet eo a-benn en ur ober pemont vloaz da freuzañ kement andon a sevenadur a chome c’hoazh er bloavezhioù c’hwegont, da argas ar boblañs en anistor.
Koshoc’h eo an argerzh. Bourc’hizion an naontekvet kantved o doa dija kroget gant al labour-se ha bourc’hizion vras ar seitekvet kantved araozo.
Hiziv eo bet kaset an argerzh da benn. An holl a gomz eus gwrizioù eus penaos e veze graet gwechall-gozh. Pep hini a zegas e barlant, e drefoedach, e rannyezh, da brouiñ petra avat ?
Ar brezhoneg zo aet da rannyezhoù, da drefoedachoù leun a c’herioù gallek.

Aet da yoc’h, ar bobl zo paouezet a grouiñ istor, sevenadur, buhez. Ar werin zo bet lezet da vervel e trobarzhioù ar c’hêrioù bras, e lodennadurioù ar maezioù.
Ar re gozh zo aet war o leve hag ar re yaouank da ziverañ o amzer a sav traoùigoù da ezteurel o gwrizioù, o fersonelezh kenkoulz ha reoù kozh.
An dud a voumoun o gwrizioù, o glad (kelt na betra ta), kement tra a vefe kuzhet mat en o c’hreizon keit ma vevont digudenn o buhez a izili ur yoc’h sklaved dindan lagad an heol, marmouzed ouest meulet ha gopret gant o mistri.
A-walc’h dezho pegañ war o feultrin un tamm banniel breizhek pe un tamm trefoedach gallek pe vrezhonek da skoulmañ liammoù gant un tremened faltaziet.
Nebeutoc’h an den en Istor ha muioc’h e tastum kinkladurioù da hañvalout bezañ.
Hiziv an deiz an emsav brezhon zo aet da heul disleberadur pobloù ar bed a ginnig un abadenn mantrus d’an arvesterion, un emlazh, hini ar yoc’hoù stummet dre ar bed gant diorren ar gevredigezh veveziñ.

Danvez a chom avat da embreger e vicher den. Ne c’hell gwerc’hekaat nemet en eskemmoù krouus, anez mont da vagañ toull du an anistor. Marnaoniet eo ar roñfl.

Ar skeudenn zo gant Jules Granjouan, poltred ur mengleuzier, 1906, Jules Granjouan, Bibliothèque municipale de Nantes et Éditions Memo, 1998

prezegenn naonedat

lestr Santez UrsulaLes collections d’objets d’art d’Anne de Bretagne prezegenn gant Caroline Vrand,  diellourez henskridoniourez ha mirourez ar glad e Service des Musées de France.
D’ar merc’her 10 a viz gwengolo 2014 en Naoned.

Deurus eo bet he frezegenn a-zivout dastumadennoù traezoù arz Anna Vreizh rouanez Frañs.
An dastumadennoù arzel a c’hoarvez dreist-holl eus listri evit an daol hag eus palennoù-moger (tennerisoù).
Degas a rae ur sell war doareoù bevañ derou ar 16vet kantved e lez roue Frañs.

An dud a renk uhel a vale eus ul lojeiz d’an all evit mont e darempred gant an uhelidi all emichañs, pe mont da emolc’hiñ ? Kas a reont ganto o zraoù : tennerisoù ha listri. Pezh arrebeuri ebet a-hend all, pe dost. An daol zo graet gant plankennoù war trikedoù lakaet warno un doubier pinvidik.

Bale a ra Anna Vreizh etre Tours ha Amboise. Perak dibab traonienn al Loer ? Marteze en abeg d’an hemolc’hiñ, pe en abeg da aloubidigezh ar Saozon ?

Bet he deus da hêrez traezoù he zad ha traezoù Charles VIII.
Lakaat a ra ober traezoù gant orfebourion lez Frañs. Pezh a ziskouez, hervez ar brezegennerez, he deus perc’hennet doareoù al lez. Diskouez a ra kement all he deus dilezet he doareoù dezhi. Hag he deus bet evit gwir pa ‘z eo bet arveret yaouank-tre evel un draezenn e leviadurezh an dugelezh gant he zad ?

Un niver mat a bezhioù listri zo bet miret betek en deizioù-mañ e Frañs, Bro Saoz hag ar Stadoù-Unanet. Pezhioù listri e gwer savet en Italia na ouzer ket penaos int deuet en he ferc’hentiezh : prof, urzhiad, hêrezh ? Pezhioù listri e gwer a oa arveret e Breizh d’ar prantad-se zoken gant an noblañsoù etre. Moarvat ne oa ket rouez an eskemmoù kenwerzhel dre vor etre Breizh hag ar bed.

Diouzh dielloù ‘zo e c’heller soñjal he doa Anna Vreizh etrepaouezet he fezhioù arz e kastell Naoned m’ o lakae kerc’hat diouzh an ezhomm.

Skeudennoù pezhioù orfeberezh kaer zo bet diskouezet, en o zouez Lestr Santez Ursula. Hag ez eus keal eus ar perag da brofañ seurt listri ? Eus lestr arveridik eo aet d’ur pezh da ginklañ an daol dirak ur c’houviad a renk uhel ? Seurt kizelladurioù a veze graet « taolenn » anezho war ar pezh ‘m eus komprenet, kevatal da arvest emichañs ?

Setu un displegadenn deurus he deus va c’haset da zizoleiñ arvezioù eus ar prantad-se ha da glask stlenn ouzhpenn.

Le manoir en Bretagne, 1380-1600, cahiers de l’inventaire, Imprimerie nationale Édition, 1993.

Lestr Santez Ursula, sellout ouzh : La nef offerte en 1500 par les Tourangeaux à la reine Anne de Bretagne, Philippe Rouillac.

Pinvidigezh an arz er prantad-se, sellout ouzh : CNRS les plafonds polissons du moyen âge.

Armerzh Breizh er prantad-se, sellout ouzh : Le commerce des « marchandises de Bretagne » avec l’Espagne au XVIe siècle  sur Persée.

un toull en amzer

un toullSouezhusat tra, ar santad bezañ bet en hevelep lec’h derc’hent dec’h. Adkavout en un taol kement sonerezh a selaouen gant plijadur er bloavezhioù seikont, eikont.
Sonerezh bev a-nevez, selaouet e lec’hioù bihan tre ma veze troad ar gitar dindan fri ar selaouerion, e-kreiz an daolig. An dud a vutune hag a eve bier.
An hevelep jazz aet a rock da bop. Flouroc’h eo, ar gitar zo muioc’h kerzennel, ar ganerez zo un drugar he c’han. Ar fleüter zo an hini nemetañ a chom eus an amzer tremen, moal eo bremañ, ken dieub eo bepred, c’hoari a ra gant an notennoù, an aer, an avel. Ar toser yaouank-tre a laka da ganañ e vinvioù. Paotr ar gourrebed zo etre daou a-fet oad, mont a ra d’ar c’herdin gant e vizied ha gant ar gwareg, evel ar sonerion all e tenn frazennoù tost ouzh prezeg un den diouzh e venveg. Ar gitarour ‘m boa klevet c’hoazh, un paotr sioul, hegarat, brokus. Ar ganerez zo tost ken yaouank hag an toser.

Nann, n’eo ket ar furm a zo heñvel, n’eo ket un distro d’ an tremened. Strinket eo an tremened er bremañ pe gentoc’h eo strinket an dazont a oa bezañt en tremened-se.
An doare-se da ledanaat bepred an dremmwel, da vont betek penn an ober, da lakaat ar bed kozh war e c’henou.
Un drugar eo an eskemmoù etre ar vouezh hag ar binvioù ken ma ne ouzer ket mui pelec’h emañ ar vouezh, ar gerioù, ar sonerezh, an talm. Ar gerioù zo distaget fraezh ha digomprenadus, sonerezh int, kerzenn, talm, pignat a reont uhel-uhel, stlakadennoù teod, c’hwitelladennoù, pep tra zo gallus ha n’ hon eus aze nemet un derou d’ ar gallusterioù. Ya, gant ma kendalc’ho, e tarzho ar bed kozh…

An holl ma oamp neuze o labourat war zachennoù ken lies, war harzoù ar bed anavezet, zo distro gant roudoù ar sodell, ar roudoù-se a greta boued, lojeiz.
Padal ne oa ket marv, da brouenn ar fleütour, va bezañs er sal, ar mel a dennan eus ar sonerezh.
Digor eo ar bed d’ an holl, ret eo mont, ha mont bepred, a-raok ma klozfe a-nevez.
N’eo nemet un elfenn a chom, kouezhet eo an tan dre ziouer eus ul labour kendalc’hus, ha ret mat e lakaat da gregiñ a-nevez evit pep den a youl vat. Aner ? Kalz hon eus taolet d’ar blotoù a vije ur bennozh d’ar glaskerion bedoù nevez.

Trugarez d’ar borzherion-se avat, pa viront an nor damzigor, mar kouezhont e savo reoù all, c’hoazh ha c’hoazh.

La Baronne Bleue : Fabien Ewenczyk gitar ha skrivañ, Chloé Cailleton kan, Pascal Vandenbulcke fleütoù, Stéphane Oster gourrebed, Gabor Turi toserioù.

diskouez ar beziadoù ?

beziadReality show… Setu un abadenn skinwel ma vez taolet gant ar renkadoù etre o selladoù war ar boblañs.
Leurennañ an abadenn a glask diskouez an dud evel tud vil ha distuz diouzh pennaennoù ar stuzegezh trec’h.
Dre lakaat dirak ur c’hamera tud n’eo ket o micher bezañ dirak ur c’hamera o lakaer da dremen da dud dister a-geñver gant an dud a-vicher.
Aes tre eo dre lorbiñ ha palvata an dud o lakaat e saviadoù ma tremenint da leueoù.
Aes eo o lakaat da grediñ ez eo aes ar vicher, ez eo emdarzhek emzalc’hioù an dud a-vicher dirak ur c’hamera.
Ken pell eus ar beziadoù eo ar pezh a ziskouezer e seurt abadennoù hag ar pezh a zo leurennet gant an dud a-vicher en handerc’hadoù.
N’eo nemet un istor a ziskouezer d’an arvesterion dirak ar skramm, evel ez eo un istor a gonter ivez en ur film kendoazhañ.
An dud a vicher n’int ket brasoc’h o ferzhioù denel eget reoù an dud diskouezet e seurt abadennoù pobl hogen o micher eo. Un ouzhpennad kalvezel o deus.

Petra a glasker diskouez gant ur reality show ?
Netra ?

Ersav an arvesterion a vo goapaat ar pezh a zo diskouezet dezho, an tudennoù diampart a lavar traoù re eeun a sell ouzh o femdez, hag a vefe gwelloc’h dezho tevel.
Padal, ret mat e vo d’ an arvesterion emhevelebiñ ouzh an dud-se. Da heul, ent diemouez e vint lakaet da sankañ don en o fennoù ez eo gwelloc’h dezho tevel ken distuz int, ha chom el lec’h m’ en deus an natur spiswel o lakaet.
Mezhekaat an dud a ra ar reality show, o disteraat, ken ar re a zo leurennet hag ar re a sell ouzh an abadenn.
Disheñvel eo an argerzh diouzh hini ar fentigellerion a glask lakaat da dremen an arvester d’an den speredekañ a-dal d’ ur boblañs a zioded. N’eo nemet un arliv en arz ar palvata. Marteze ivez eo ar fentigellourion marc’hadourezh evit ar renkadoù etre. Un ezhomm eo d’ ar renkadoù etre krediñ e komprenont ar pezh a c’hoarvez evit kadarnaat o roll naturel a hanterourion etre ar yoc’h distuz hag ar renkadoù peurstuziet.

Ur benveg eus ar gevredigezh veveziñ eo ar reality show. Ur c’henderc’had stuzegezhel a zo ur benveg galloudus a zestuziadur da stummañ ur yoc’h distuz aes da gorvoiñ.
Ur benveg d’ ober arc’hant eo da gentañ penn, ur varc’hadourezh, hogen a genderc’h war un dro an amveziadoù d’ober muioc’h a arc’hant c’hoazh dre vougañ pep intrudu a-berzh gwiskadoù mavek ar gevredigezh a ampar ar yoc’hoù diziouerus d’ar c’hevredigezhioù beveziñ.

kanaouennoù nemetken

kanaouennGwelet ‘m eus ur pennad ‘zo un arvest savet diwar-bouez kanaouennoù Boby Lapointe.
Ar stil a oa rock ‘n roll. Lakaet e oa bet a bep eil furmoù trouzus ha furmoù kompesoc’h. Ar sonerion a oa perzhek hag an div ganerez o doa mouezhioù heverk.
Un diforc’h bras a oa etre an doare ma veze kinniget e ganaouennoù gant Boby Lapointe ha doare ober arzourion an abadenn-se avat.
Boby Lapointe a astenne e ganaouennoù o lezel ar selaouerion d’ ober o labour, da gavout ar mil soutilder, fent, yezh, ster… Ne ‘m eus nemet stenwezhadoù, un nebeut tammoù filmoù, hag hollad testennoù e ganaouennoù evit soliañ pezh a skrivan.

An nozvezh-se e oa gourlakaet d’an arvesterion an abadenn : kenduiñ pe vervel !
An abadenn a oa ennañ furmoù arvestoù o vont eus ar bloavezhioù seikont betek hiziv. Ne oa ket ar sonerion-kanerion pismigus war o jestraouiñ (o c’hoari) na war o mouezhioù. Tennañ a rae tro ha tro da zoareoù Nina Hagen pe Chantal Ringer hag a bep seurt arzourion all.
Tremenet ur prantadig e tenne d’ ur berniad foutouilhek, redius, a zalc’he an arvesterion ken start ma ne c’halle ket ar saliad tremen hep c’hoarzhin. Den ne vije bet barrek da c’houzout perak e c’hoarzhe nemet en doa ersavet ouzh arhentoù, arouezioù. Ne oa ket displijus hogen skuizhus, aner, goullo.
Endalc’had kanaouennoù Boby Lapointe a oa steuziet dindan efedusted seurt bagad argad.

D’ ar mare se eo deuet da soñj din e oa poblek danvez kanaouennoù Boby Lapointe. Eus ar c’hanaouennoù-se a oa c’hoazh eztaol ur stuzegezh pobl. Ar furmoù zo fentus, tener. Ar sonerezhioù zo liesseurt. Tennañ a reont da sonerezh ar balioù, eus ar re a veze sonet er fich-lostenn. Ar fent, ar gerioù, an doare ma c’hoari ar c’haner ganto, an deneridigezh, zo lod eus ar stuzegezh pobl. Pinvidik eo an danvez ha soutil. Deskrivañ a ra trepetoù ar pemdez skoachet enno iziunadoù d’ur bed kaeroc’h.

En abardaevezh-se ne oa an abadenn nemet taol kaer ur stroll arzourion a-vicher deuet da werzhañ o marc’hadourezh, d’ emwerzhañ . Ne savent goulenn ebet, ne zanevellent tra. Gourlakaat a raent trouzus ur sell skort war oberenn un den, gourlakaat a raent ur varc’hadourezh.

Skarzhet an den, e zenelezh, ne chom netra. Boby Lapointe hag e vuhezañ eo a ra diouer d’an denelezh ha n’eo ket e ganaouennoù en o stumm kenderc’had danvezel. Comprend qui peut, ou comprend qui veut !

Gerioù diwezhañ Comprend qui peut, komzoù ha sonerezh Bobby Lapointe, 1970.

war zigarez stiradoù

stiradSellet ‘m eus ouzh rannoù daou stirad danat gant ar skinwel : Dem som draeber kinniget e Frañs dindan an talbenn Traque en série ha Borgen.

Dem som draeber, er rann gentañ, a roe da welout feulster, krizder… Pal ebet, amkan ebet d’ an torfedour nemet ober droug. E blijadur zo lakaat e breizhoù da vezañ mezhekaet, jahinet ha lazhet goustadik. Evit e lakaat da baouez e vo lazhet an torfedour gant ar bolisez a zo harozez ar stirad.
Perak kinnig ar bed evel hini tud feuls ha diroll, pa c’hell bezañ hini tud a glask ober an den kaeroc’h, reishoc’h ?

Er stiradoù pe er filmoù amerikan e tiskouezer alies ar feulster, doareoù lous ha loenel an dud o tisoc’hañ bepred war al lakadenn ne c’haller trec’hiñ war an droug nemet dre arverañ an hevelep feulster a zo neuze feulster reizh. Distrujañ an denelezh evit saveteiñ an denelezh ?
Soliañ a reont war ur sañset natur, un henvoaz ? Dedalvezout a reont rekipeoù kinniget gant ar galloud abaoe derou an denelezh, pa c’hellfent kinnig ur bed kaeroc’h ?
Da betra e talvez an arzourion ma ne c’hellont nemet ober gant rekipeoù ha n’eo ket trehontiñ ar werc’helezh ha diouganañ ur bed kaeroc’h, deneloc’h ?
Da betra e talvez ar sevenadur ma ne dalvez nemet da vrudañ kealiadurezhioù, stuzegezhioù trec’h e stumm ur feulster lakaet da anhepkoradus ?
N’ eo nemet gwerzhañ ur c’henderc’had a blijo d’ar muianiver : evel-se emaoc’h, an hini kreñvañ zo trec’h, n’eus nemet dre lazhañ ar re zrouk e trec’her war ar feulster.

Gant Borgen e kinniger gallusted un hent all. Kalz pelloc’h e vefe tu da vont peogwir eo divent barregezhioù un handerc’had. Mat eo dija na heuliañ an hentoù boas ha gwelout tudennoù o deus ur sell dezvarnus war ar pezh a reont.

An oadourion a gav feuls ar sorbiennoù a lavaran. Kalz spontusoc’h avat eo ar pezh a ginnig ar filmoù. Er filmoù avat emañ an arvester, hag an haroz, diouzh tu ar feulster reizh.
Er sorbiennoù eus ar rizh Kabellig Ruz eo troc’het ar vamm-gozh e tammoù gant an euzhvil ha kinniget da zebriñ d’ar plac’hig. N’eo ket diazezet ar sorbienn war ar feulster evel ar stirad avat. Ar pezh zo pouezus n’eo ket ar feulster hogen an dibab d’ober etre ur bed denel, sevenaet, pe ur bed loenel, gouez. Hag e vo stuziet a-walc’h an haroz da na heuliañ al loen ? Neuze e kavo war hent an distro d’ar bed sevenaet skoazell an holl dud a ra d’ar gevredigezh bezañ ur gevredigezh denion.

Er filmoù ne c’hell an dud dont a benn da stourm ouzh an euzhden nemet dre vezañ euzhtud. Ar gwir, ar redi hor befe da vezañ loened evit saveteiñ ur bagad loened.

Morse en ur sorbienn ne weler seurt emzalc’hioù. Ar sorbiennourion zo tud stuziet, tud ar sevenadur, arzourion. Ne labouront ket evit un nevid, evit dalc’herion ur galloud resis, ne genderc’hont ket marc’hadourezhioù. Anv a ran eus sorbiennourion ar stuzegezh pobl teodel.
Mar diskouezont ar reuzioù a c’houzañv tud o metoù, e lakaont bepred e-kichen diarsell ur bed kaeroc’h ma vo lakaet da dalvezout o iziunadoù ha ma vo steuziet ar feulster.
Gant e-leizh a stiradoù n’eus ket an deroù eus un iziunad, eus un diarsell brokus. Reizh eo, ar pouez zo gant gwerzhañ, lorbañ un niver bras a arvalion-arvesterion. Neuze e klasker bepred an draig nevez a souezho, a sponto, a stago an dud ouzh ar skramm, ouzh an dramm. Labour kalvezourion eo.